شیر خشت مانی است که به صورت قطعات جامد تقریباً کروی و با اشکال دیگر به رنگ های سفید شیری و یا مایل به زرد با طعم بسیار شیرین و خنک کننده به دو نام شیرخشت شهری و هراتی در عطاری های ایران عرضه می شود .

در گذشته و در بعضی منابع ، شیر خشت را مانی مربوط به گیاه کاران کش با نام علمی atraphaxis spinosa  دانسته اند ، ولی پژوهش های جدید ، از جمله پژوهش های آقای دکتر امین نشان می دهد که شیر خشت حاصل فعالیت حشره ای بر روی دو گونه گیاه با نام های فارسی شیرخشت ، گپ شیر و سیاه چوب با نام علمی cotoneaster nummularia  و cotoneaster nummularioides  از خانواده گل سرخ (Rosaceae) است . این گیاهان در برخی نقاط البرز مرکزی و اطراف بیرجند می روید و در اثر فعالیت حشره ای بر روی آنها ترشحاتی ایجاد می شود که مردم محلی آنها را جمع آوری و به بازار عرضه می کنند . شیرخشت به عنوان یک مُلین خوب ، تب بُر و ماده خنک کننده در طب سنتی ایران مورد استفاده قرار می گیرد .

شیر خشت در طب سنتی

ابن سینا در کتاب قانون درباره شیرخشت چنین گفته است :

شیرخشت یا شیرخِشک شبنمی است که در هرات در درخت بید و گون کتیرا می نشیند و مزاج معتدل دارد . همچنین دارای اثر مُسهلی است و دیگر خواص مشابه ترنجبین را دارد اما از آن قوی تر است و خاصیت زداینده دارد .

در مخزن الادویه درباره شیرخشت چنین آمده است :

شیرخشت را به فارسی شیرخِشک نامند . گفته اند شبنمی است که در خراسان و هرات و بعضی بلاد فرنگ بر درختی که آن را در نواحی خراسان کشیرو یا درختی دیگر به نام کبیرو نامند ، می نشیند . آن درخت به قدر دو سه قامت بلند می شود و چوب آن خالدار زرد و سفید ، سبک وزن و کمیاب و قیمتی است و از آن عصا می سازند.

پژوهش های سال های اخیر بر روی شیرخشت نشان داده که محصول خوراکی آن می تواند انسان را تا حدی در برابر تشعشعات اتمی مصون نگاه دارد .

لغت فارسی آن «شیرخِشک» به معنی لبن منجمد یا مشابه شیر منجمد است . لغت «شیرخشت» هم معنای صمغ مشابه شیر را می دهد ؛ چون خشت به معنی صمغ است . بهترین شیرخشت تکه های بزرگ سفید و شیرین خالص است .

این فراورده ها اکثراً به صورت قطعاتی مختلف ( یا بی شکل ) جامد ، شیرین مزه و محلول در آب هستند که عمده ترکیبات آنها را انواع قندها تشکیل می دهند . تولید این مان ها بسیار حساس است و به شرایط آب و هوایی و جغرافیایی محل ارتباط دارد . بنابراین مان فقط در بعضی مناطق تولید می شود و بر روی درختان همه مناطق ( ایران و جهان ) به وجود نمی آید .

مان ها علاوه بر خواص شیرین کننده و اصولاً مُلین ، دارای خواص دیگری نیز هستند و از قدیم در طب سنتی ایران و جهان مورد استفاده بوده اند .

با توجه به تنوع گیاهی و شرایط اکولوژیک استثنایی ایران ، تعداد مان های تولید شده روی گیاهان نسبتاً زیاد و از تنوع قابل توجهی برخورداراست . به طوری که تعداد و انواع آنها نسبت به بسیاری از مناطق دنیا بیشتر برآورده شده و تجارب طب سنتی ایران نیز در این زمینه بیشتر از دیگر نقاط دنیا است.

با توجه به اینکه غیر از تجربیات طب سنتی ایران مطالعات چندانی روی ترکیبات و اثرات این مان ها انجام نشده ، هنوز سؤالات و ابهامات زیادی در مورد آنها وجود دارد و لازم است برای روشن شدن رمز و راز نوع تولید ، عوامل دخیل در تولید ، حشرات و گیاهان مؤثر و اثرات و خواص آنها تحقیقات وسیعی صورت گیرد .

به تازگی از شیرخشت به عنوان یک مُلَین خوب برای کودکان و رفع زردی سریع تر نوزادان استفاده می شود . البته این دارو به صورت صنعتی تهیه می شود . در این موارد شیرخشت را می توان جایگزین ترنجبین کرد .

به نظر می رسد تولید شیرخشت بر روی این گیاهان ، مربوط به ایران و اطراف باشد ؛ زیرا گزارشی از این مان بر روی گونه های دیگر در نقاط دیگر جهان ارائه نشده است .

ابن سینا در کتاب قانون درخت مربوط به شیرخشت را بید و گون نام برده که به احتمال زیاد منظور این گیاه نیست ؛ زیرا مشخصات آن در مخزن الادویه با آنها کاملاً متفاوت است . در تحقیقات جدید هم هیچکدام از این گیاهان بید و گون ارتباطی با شیرخشت ندارند و مان یا صمغ های حاصله از بید و گون محصولات دیگری هستند که به نام های بیدخشت و کتیرا مشهور هستند .

شیرخشت موجب رفع یبوست می شود .

مصرف خاکشیر ، ترنجبین و شیرخشت موجب رفع یبوست می شود به دلیل اینکه این مواد ، ماده ای که موجب بیماری شده را از بدن خارج می کند . در طب سنتی معمولاً برخی اخلاط موجب بروز بیماری می شوند ؛ به عنوان مثال زیادی صفرا موجب بروز بیماری می شود .

در طب سنتی برای خروج ماده ای که موجب بیماری در بدن شده ، داروهایی به کار برده می شود که به نضج یا حل کننده گفته می شود که معمولاً بیمار به مدت ۳ تا ۱۴ روز این داروها را مصرف می کند . در مواردی که بیماری بر اثر بروز گرما به وجود آمده باشد ، منضج یا حل کننده به کار برده می شود . برخی از منضج ها مانند ترکیب خاکشیر با ترنجبین است و برخی رژیم های غذایی و میوه ها مانند انگور می توانند به عنوان درمان کننده بیماری استفاده شوند . معمولاً برخی افراد که دچار یبوست می شوند می توانند یک دوره کوتاه از مواد گیاهی مانند خاکشیر ، ترنجبین یا شیرخشت استفاده کنند تا یبوست آنها برطرف شود . عملکرد منضج در بدن به صورت قطعه قطعه کردن غذا یا غلیظ کردن غذاهای رقیق یا رقیق کردن غذاهای غلیظ است .

منبع: عقاقیر در طب سنتی – حکیم بهنام یوسفیان